10. Polska Siła Zbrojna


W 1916 r. Legiony Polskie w sile trzech brygad toczyły zacięte boje między Styrem a Stochodem na Wołyniu. Zalety polskiego żołnierza dostrzeżone zostały przez dowództwo niemieckie i austriackie. Zarządzony w Kongresówce spis ludności wykazał ponad 1 400 000 mężczyzn zdolnych do służby wojskowej. Władze wojskowe Państw Centralnych postanowiły wykorzystać polski potencjał ludzki dla swoich celów. Międzynarodowe konwencje, które starano się przestrzegać, zabraniały jednak poboru rekruta w okupowanym kraju. Kwatermistrz generalny niemieckiej armii cesarskiej gen. Erich von Ludendorff stwierdził: „Polak jest dobrym żołnierzem. Stwórzmy księstwo polskie ... następnie postawmy na nogi armię polską. Realizacja tej koncepcji może nie być dla nas zbyt wygodna z punktu widzenia politycznego, lecz wszelkie rozważania muszą zejść na drugi plan, skoro idzie o nasze zwycięstwo.”

5 listopada 1916 r. ogłoszono uroczyście akt powołania Królestwa Polskiego. W akcie stwierdzono, że obaj cesarze „przejęci niezłomną ufnością w ostateczne zwycięstwo” postanowili z ziem wydartych Rosji „utworzyć państwo samodzielne z dziedziczną monarchią i konstytucyjnym ustrojem. Dokładniejsze oznaczenie granic zastrzega się. Nowe królestwo znajdzie w łączności (im Anschlus) z obu sprzymierzonymi mocarstwami rękojmię potrzebną do swobodnego sił swych rozwoju.” Co do armii to „jej organizacja, wyszkolenie i kierownictwo uregulowane będą we wspólnym porozumieniu”.

Zanim jednak utworzono jakąś polską władzę, zanim ustalono granice Królestwa - 9 listopada obaj okupacyjni gubernatorowie wydali odezwę „Do ludności”, a w jej treści ogłoszono nabór ochotniczy do Wojska Polskiego, które możliwie szybko miało przystąpić do działań wojennych przeciw Rosji. Dowódcą tego wojska mianowany został niemiecki gubernator - gen. Hans von Beseler.

W końcu listopada Legiony Polskie, na bazie których miało być tworzone Wojsko Polskie, wycofano z frontu celem przeorganizowania. Poszczególne pułki rozmieszczone zostały garnizonami w następujących miastach:

  • 1 pp - Łomża 
  • 2 pp - Różan 
  • 3 pp - Warszawa 
  • 4 pp - Modlin 
  • 5 pp - Pułtusk 
  • 6 pp - Dęblin
  • 1 p.uł. - Ostrołęka
  • 2 p.uł. - Mińsk Mazowiecki
  • 1 dyon art. - Góra Kalwaria
  • 2 dyon art. - Grajewo
  • Dyon haubic - Piotrków Tryb.
  • saperzy - Modlin.

W społeczeństwie polskim odezwa o ochotniczym zaciągu nie wywołała szerszego oddźwięku. Przecież to nie polski rząd wzywał swych obywateli do szeregów. Polacy zrozumieli, że chodzi tylko o żołnierza mającego oddać życie za cudzą sprawę. Niemcy pragnąc usunąć złe wrażenie, dnia 6 grudnia, ogłosili rozporządzenie o powołaniu Tymczasowej Rady Stanu - namiastki polskiej władzy.

Już od grudnia poczęli napływać do pułków legionowych instruktorzy niemieccy mający szkolić wojsko wg regulaminów niemieckich. W styczniu 1917 r. nadeszły pierwsze transporty broni niemieckiej, w jaką postanowiono przezbroić oddziały.

Tymczasowa Rada Stanu (TRS) rozpoczęła swoje funkcjonowanie w dniu 15 stycznia. W jej ramach powołano Komisję Wojskową; nie posiadała ona jednak żadnych uprawnień w kształtowaniu, czy dysponowaniu wojskiem. Kierownikiem referatu wojskowego tej Komisji został Józef Piłsudski. W marcu TRS przyjęła zaproponowany tekst roty przysięgowej mający obowiązywać w Polskiej Sile Zbrojnej.

Dnia 10 kwietnia Austria przekazała formalnie Legiony Polskie (liczące wówczas ponad 21 tysięcy oficerów i żołnierzy) Niemcom, a 23 kwietnia podporządkowano je gen. Beselerowi jako naczelnemu dowódcy „Polnische Wehrmacht” - Polskiej Siły Zbrojnej. Przy urzędzie gubernatora utworzono Wydział do spraw PSZ, którym kierował płk von Hürzbruch. W jego gestii leżały zasadnicze kwestie natury organizacyjnej, gospodarczej i personalnej tworzonego wojska. Sprawami szkoleniowymi miała się zająć powołana przy naczelnym wodzu Inspekcja Wyszkolenia. Na jej czele stał gen. Feliks von Barth. Przystąpiono do organizowania szkół oficerskich i podoficerskich oraz kursów przeszkoleniowych w różnych specjalnościach (m.in. szkołę podchorążych artylerii w Górze Kalwarii).

Do ośrodków szkolenia zgodnie z ustaleniami austiacko-niemieckimi kierowano wyłącznie Polaków z Kongresówki, co powodowało ferment wśród legionistów zżytych już we wspólnych działaniach wojennych. Zrozumiano też, że po zwycięstwie państw centralnych nie będzie mowy o połączeniu terenów zaboru austriackiego z Królestwem Polskim. Wiele zastrzeżeń budził również tekst roty przysięgowej zawierającej słowa: „w wojnie obecnie dotrzymam wiernie braterstwa broni wojskom Niemiec i Austro-Wegier”.

Wszystko to, jako sprzeczne z dążeniami społeczeństwa polskiego, doprowadziło do ustąpienia Józefa Piłsudskiego ze stanowiska kierownika referatu wojskowego TRS, a następnie do odmowy złożenia przysięgi przez większość I i III Brygady Legionów (9 i 11lipca).

W wyniku tego tzw. „kryzysu przysięgowego” Legiony uległy rozbiciu. Część żołnierzy została internowana w Beniaminowie i w Szczypiornie (od grudnia w Łomży), część wcielona do armii austriackiej, a część (dawniejsza II Brygada), jako Polski Korpus Posiłkowy została skierowana na front rosyjski pod Czerniowce. Dnia 22 lipca Niemcy aresztowali Józefa Piłsudskiego i wielu jego współpracowników, a 25 sierpnia Tymczasowa Rada Stanu podała się do dymisji. W Królestwie Polskim pozostała nieliczna (ok.1200 żołn.) Polska Siła Zbrojna. Kontynuowano jednak nadal nabór ochotniczy do PSZ licząc szczególnie na przyciągnięcie doświadczonych już żołnierzy z obozów internowania i z korpusów polskich w Rosji. Rozwijano też szkolnictwo wojskowe. Utworzono Inspektorat Kursów Wyszkolenia, którego kierownictwo objął płk Henryk Minkiewicz (późn.gen.dyw.WP) oraz Inspektorat Szkół Piechoty z ppłk. Leonem Berbeckim (późn.gen.broni WP). Oddziałami kadrowymi Polskiej Siły Zbrojnej były wówczas kursy wyszkolenia piechoty nr 1, 2 i 3 - w Ostrowi Maz. (każdy złożony z dwu kompanii piechoty i plutonu karabinów maszynowych) oraz kursy: wyszkolenia kawalerii - w Mińsku Mazowieckim (szwadron), artylerii - w Garwolinie (bateria) oraz saperów - w Modlinie (kompania) i taborów (kompania).

TRS przed ustąpieniem, nie chcąc „palić za sobą mostów”, przedstawiła Niemcom swoich kandydatów do przyszłej Rady Regencyjnej oraz wyłoniła komisję przejściową, która we wrześniu przejęła od Niemców i Austriaków niektóre funkcje administracyjne.

Dnia 12 września 1917 r. Niemcy powołali Radę Regencyjną Królestwa Polskiego, której uroczyste wprowadzenie odbyło się 15 października. Nadal jednak jej władza ograniczona była jedynie do dziedzin szkolnictwa i sądownictwa.

Nabór ochotniczy prowadzony przez biura werbunkowe nie przynosił oczekiwanych efektów. W listopadzie stan PSZ wynosił 139 oficerów i 2636 podoficerów i szeregowców. Zimą, komendant główny Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) - płk Edward Rydz-Śmigły (późn.marsz.WP) wydał tajny rozkaz, by internowani legioniści zgłaszali się ochotniczo do PSZ. Miało to zapewnić szybką rozbudowę Wojska Polskiego w momencie zbliżającego się nieuchronnie upadku państw centralnych. Do lata 1918 r. obozy w Beniaminowie i Łomży opustoszały.

W efekcie starań Rady Regencyjnej, 1 maja 1918 r. pododdziały „kursów wyszkolenia” uzupełnione baonami rekruckimi, przekształcono w jednolitą jednostkę - I Brygadę Piechoty pod dztwem płka H.Minkiewicza. W jej skład wchodziły 1 i 2 pułki piechoty (trzybatalionowe). W sierpniu Polska Siła Zbrojna liczyła 4814 żołnierzy.

Na frontach bałkańskim, włoskim i francuskim państwa centralne ponosiły klęski jedną za drugą. Dnia 30 września kapitulowała Bułgaria - dotychczasowy sprzymierzeniec Austrii. Dnia 2 października państwa centralne zwracają się do państw ententy z pokojową propozycją. Niemcy poczęli rozluźniać więzy krępujące Radę Regencyjną.

Dnia 7 października Rada Regencyjna ogłasza orędzie „Do Narodu Polskiego” zapowiadające rychłe odzyskanie niepodległości przez Polskę, a 12 października - dekret o objęciu władzy zwierzchniej nad PSZ. Natychmiast wzrasta napływ ochotników do PSZ

Dnia 13 X Polska Siła Zbrojna składa uroczyście przysięgę na wierność Narodowi Polskiemu i Radzie Regencyjnej - odrzucono zwrot dotyczący wierności sojuszniczej armiom Niemiec i Austrii. Stan ilościowy PSZ wynosi 352 oficerów oraz 4813 podoficerów i szeregowców. 19 X Rada Regencyjna ogłasza dekret o powołaniu do wojska rekrutów rocznika 1897. 21 października gen. Beseler sklada swoje funkcje dowódcze i wyjeżdża z Warszawy.

Dnia 23 X przekształcono Komisję Wojskową Rady Regencyjnej w Ministerstwo Spraw Wojskowych, a na pełniącego obowiązki ministra (w zastępstwie oczekiwanego dopiero Józefa Piłsudskiego) wyznaczono płka Jana Wroczyńskiego (późn.gen.dyw.WP). 26 X powołano do życia Sztab Generalny Wojska Polskiego pod kierownictwem gen. Tadeusza Rozwadowskiego (późn.gen.broni WP).

Dnia 24 X wojska włoskie przerwały front austriacki pod Vittorio-Veneto. 27 X oddziały austriackie idą w rozsypkę. Na gruzach monarchii austro-węgierskiej powstają nowe państwa narodowe: Czechosłowacja (28 X), Jugosławia (29 X), Węgry (2 XI), a w Krakowie 28 października powołano Polską Komisję Likwidacyjną, która 30 X przejmuje od Austriaków władzę w Małopolsce Zachodniej.

Stan liczebny PSZ na 2 XI wynosił 477 oficerów i podchorążych, 1007 podoficerów i 7848 szeregowców. Oprócz dwóch pułków piechoty istnieją już: pułk artylerii (pięciobateryjny), pułk kawalerii i baon saperów. W dniu 4 listopada rozpoczęto formowanie trzeciego pułku piechoty

5 listopada do Krakowa przybył batalion PSZ mjra Czesława Jarnuszkiewicza (późn.gen.bryg.WP) celem wzmocnienia miejscowych oddziałów przejmujących władzę od Austriaków. Podobne siły PSZ wysłano z Warszawy do Dęblina, Lublina i Dąbrowy Górniczej.

9 XI w Niemczech nastąpił przewrót. Abdykował cesarz Wilhelm II. Rząd niemiecki proklamował Republikę Niemiecką. W Warszawie członkowie POW przystępują do rozbrajania Niemców. 2 batalion 1 pp PSZ obsadził Komendę Miasta, dworce i magazyny wojskowe.

10 listopada przybył do Warszawy Józef Piłsudski.

11 XI Niemcy podpisują warunki zawieszenia broni na froncie francuskim. W Warszawie Rada Regencyjna przekazuje Józefowi Piłsudskiemu naczelne dowództwo nad tworzącą się armią polską. Polska Siła Zbrojna stała się kadrą formującego się Wojska Polskiego.

 


Koło Kombatantów przy AGH
Al. Mickiewicza 30. 30-059 Kraków
Koło czynne pon. - pt. w godz. 11:00 - 13:00
Telefon: (012) 617-36-05
E-mail: komb@agh.edu.pl